V. ДУХОЎНАЕ ЖЫЦЦЁ Бог. Вера. Атэізм 1—18. Прыказкі пра бога на першы погляд нібы набожнага характару, а ў сапраўднасці пазбаўлены святасці і паважлівых адносін да бога. 76. Не сапрэшся — не заспрачаешся. 29. Мае і пераносны сэнс: у жыцці трэба прытрымлівацца аднаго напрамку, імкнуцца да пэўнай мэты. 31—32. Сляды рэлігійнай барацьбы ў мінулым, гвалтоўнага навязвання уніі і каталіцызму. Новая вера ўспрымалася часта толькі вонкава, захоўваліся ранейшыя абрады. 73. Путы — тут: датуль, да таго часу (польск. póty); пукі — пакуль (польск. póki); бадай — ад бог дай, але тут у сэнсе а ну ж. 98. Скроха — скруха, смутак. 109. Меркаваўся — тут: радзіўся. 112. З багамі — тут: з абразамі. Маецца на ўвазе гандаль на рынку. 117. Рухае — рохкае. 121—191. Прыказкі пра чорта (беса). У многіх з іх богу супрацьпастаўляецца чорт, сіла якога часта перавышае. Сур'ёзнай веры ў чорта не заўважаецца, адносіны да яго пераважна паблажлівыя. Часта чорт — алегорыя, увасабленне зла. 125. Ожаг — галавешка, абсмалены кол, качарга. (У слуцкіх гаворках — качарэжнік. З нар. сл., 104). 132. Цэлікам — цаліной, па бездарожжу. 134. Гл. таксама 103, 103а. 138. Пад фігурай — са знешняга выгляду добры чалавек. 169. Павер'е-табу. 178. Калісьці табаку называлі чортавым зеллем. 183. Са старых павер'яў: як заспяваюць першыя пеўні, знікае ўсякая «нячыстая сіла». 192. Змусціць — збянтэжыць, засароміць (рус. смутить). 193. Клецьнік — у даўняй народнай дэманалогіі дух-ахоўнік клеці, сховішча дамашніх харчовых запасаў. Шпілеўскі прыпісвае яму таксама функцыі ахоўніка скарбаў (Шпил., 175). 194. Гаварылі пры пошасці на скаціну. Кумільган — па Шпілеўскаму, злы дух у выглядзе чалавека-каня. 195. Копша — як мяркуе Шпілеўскі, злы і помслівы магільны дух, які патрабуе, каб сваякі нябожчыка клалі ў яго дамавіну розную ежу і грошы (Шпил., 181). 204—205. Навеяна абразамі, на якіх святыя часта маляваліся з прытуленымі да сябе рукамі. 207. Гл. таксама II. 476, 477. 224. Канта — кант, царкоўная песня-малітва. 227. Пародыя на царкоўную малітву. 236а. Шалудзька — шалудзівы, карослівы. 243. На званы — афяра на царкву. 250. Хіжа — тут: хворая. 252. Мае і пераносны сэнс: што з воза ўпала, тое прапала. 253—263. Уяўленні пра той свет, пекла і рай, не пазбаўленыя пэўнага крытыцызму. 261. Да неба — у рай.