грамадзкі дзеяньнік—общественный деятель. нацанальны дзеяньнік—национальный деятель. палітычны дзеяньнік—политический деятель. культурна-асьветны дзеяньнік—культурно-просветительный деятель. дзеяньніца-цы, ж.—деятельница. дзеяпрыметнік-іка, предл.-іку, м., грамм.—причастие. дзеяпрыметнікавы-вая-вае, грамм.-причастный. дзеяпрыслоўе, ср., грамм.—деепричастие. дзеяпрыслоўны, -ная-нае—деепричастный. дзеяслоў-ва, м., грамм.—глагол. МГсл. дзеяслоўны-ная-нае, грамм. 1. глагольный. Дзеяслоўны канчатак. 2. отглагольный. дзеяспакменьнік-іка, предл.-іку, м., грамм.—отглагольное имя существительное. дзеятвор-ора, предл.-ору, м.—пьеса. НТ2 (БНсл.). дзеяць I, дзею, дзееш, дзее; повел. дзей, дзейма, несоверш. 1. действовать, Варсл. (проявлять, совершать какое-л. действие, поступки, С.), делать. Гсл. 74. Што яны там дзеюць? Ст. Ліха дзее ён. Нсл. 133. Тут надабе ея толькі гаварыць, але й дзеяць. Варсл. Соверш. зьдзеяць—совершить,. 2. действовать, использовать, применять. Дзеяць друкам, асьветаю. 3. о машине, механизме, части тела: действовать, функционировать. Малатарня ня дзее. Тэлефон ня дзее. 4. оказывать влияние, воздействовать. Ня кажны лек алнолькава дзее. дзеючы, прич.—действующий. Гсл. дзеючая арма—действующая армия. дзеючая сіла—действующая сила. дзеючыя асобы, театр.—действующие лица. дзеяць II, дзею, дзееш, дзее; повел. дзей, дзейма, несоверш.—поговаривать, Нсл. 133. расказывать. Варсл. Стары дзеяў, як даўна жылося. Мала што людзі дзеюць пра мяне і пра цябе. Нсл. Дзеялі, што некрутаў будуць браць. Нсл. См. дзейкаць. дзеяцца, дзеецца, дзеюцца; прошл. вр. дзеялася,—происходить, Ст. 1529 г.; БНсл.; Дсл. 204. делаться, Гсл.; Нсл. 133; Ксл.; БНсл. совершаться, Гсл.; Нсл. 133; Ксл.; БНсл.; Ст. 1529 г. твориться. Употребляется лишь в 3-ем лице ед. и мн. числа. Ці чуеш ты, Салома, што дзеецца дома? Дсл. Што гэта над табой дзеецца? Кіт. 10а9. Як табе паводзілася, што над табой дзеялася? Тм. 9667. Скажу, што ся дзеяла. Тм. 108а3. Дзеялася ў Горадне пад лета Божага нараджэньня 1539. Гордз. Акты XVII, 3. Паглядзі, што тут дзеецца. Стаішча Чаш. (Ксл.). Пасадзіў ён сына на воз, а сам пашоў паглядзець, што дзеецца на кірмашу. Мікольск М. (Демид.: Веров 98). Страх, што дзеецца на сьвеце! Гсл. Ну, што дзеецца на сьвеце? Ст. Соверш. зьдзеяцца—произойти, сделаться, Гсл.; Нсл. 133. совершиться, сотвориться. Неўзумяваю, як гэта зьдзеялася. Нсл. 339. Па тваім паеханьню гэта здзеялася. Нсл. 492. Што там дзеецца, зьдзеялася, няхай Бог бароне. Нсл. Якое ліха з табою дзеецца (зьдзеялася)? Нсл. Дзіўное зьдзеялася прылучэньне. Нсл. 504. дзедзень, м.—старик. Смол. у.(Дсл.). дзедзечка,—см. под дзед 1. дзедзя,—см. под дзед 1. дзеканьне-ня, предл.-ню, ср.—произношение среднеязычного дз(один звук), происходящего из д в положении пред ё, е, і, ь, ю, я(дзедзька, дзіра, дзёгаць, Радзюк, дзяга); одна из главных особенностей великолитовского(белорусского) языка. дзел, дзелу, предл. и зват. дзеле, м.—дележ, раздел. Нсл. 133; Бяльсл. Такая сварка ўзьнялася, што бязь дзелу ніяк не абыйдзешся. Палуж Краснап. (Бяльсл.). дзела-ла, предл.-ле; мн. ч. дзелы, дзел, ср., редко употр.—важная работа, занятие. За прыгону рабілі дзела. Яны сьмяюцца, а паном хоць бы што, балююць сабе ды яшчэ больш прыбаўляюць работы. — Бо яны —каа, — рагочуць бы жарабцы, затым што мала дзела. Сц.(Сержп.: Казкі Сц. пав., 1926). Няўжо табе, кума мая, у дварэ няма дзела, што ты з маім мужыком у шынку засела? Задубеньне Імгл.(Косіч 24). У сярэдзіне так поўна ангелаў, кажны з Боскім расказаньням у вадном дзеле. Кіт. 117а2. Быць у дзеле—быть запутанным в дело. А хто ж у дзеле, а хто ў вадказе? Сьвёкар у дзеле, сьвякрывя ў вадказе. Ц.с. Інькава Пар.(Дсл.). Што за дзела, каму—какое дело, кому. Ар. Што табе за дзела? Ар. Ох, і што каму за дзела, што дзеўка зь дзяцюком села. Росуха Імгл.(Косіч 21). Уменьш. дзелца-ца, предл.-цу; мн. ч. дзелцы-лцаў; дзелечка-чка; мн. ч.-чкі-чак(-чкаў). З гора ножачкі ня ходзяць, ручкі ня робяць. Жукова Імгл.(Косіч 31). дзелавод-да, предл.-ду, зват.-дзе, м.—делопроизводитель. Гсл. См. сакратар. дзелаводзтва, ср.—делопроизводительство. МГсл. См. сакратарства. дзелева-ва, предл.-ве, ср., мат.—делимое. НТ.(БНсл.). дзел-ечка-ца—см. под дзела. дзеля, и иногда сокращенное дзель, предлог с род. пад. 1.—ради. Гсл.; Ар.; Шсл.; Нсл. 129. Дзеля свайго ўсё зробіш. Нсл. Дзеля цябе толькі. Тм. Дзеля вас пастараемся. Ст. Хацела дзеля грошы зарэзаць цябе. Уселюб Н.(Демид: Веров. Н. I, 1896, 18). 2.—для. Гсл.; Нсл. 129; Бяльсл. Каля саду ўкапалі стоўп дзеля гіган. Рачкавічы Навазыбк.(Бяльсл.). Прынясі дзеля каровы клінцоў. Тур'я Чэрык.(Бяльсл.). Збожжа дзеля старцоў. НК: Старцы 83. Нясі бочку