б)—об (обо); при обозначении предмета, с которым кто, что-л. соприкасается при движении, действии. Спатыкнуўся аб палена. Ар. Параніўся аб гвозд. Ар. г)—о, об(обо), за, из-за; при указании на предмет действия при обозначении причины, цели; иногда не переводится. Жыцьцё гняцець дбаньням аб кавалак хлеба. МГсл. (перадмова). Прасіць будуць а адпушчэньне грахоў, Кіт. 3610—просить будут прощения грехов. А капейку няма чаго сьперачацца, Нсл. 344.—за копейку нечего спорить. А сваё кажан стоіць, Тм.—за свое каждый стоит. 2. с предл. падежом, а)—для обозначения времени (, в котором совершается действие, С.) Дсл.—на, в. Аб сьвятой бачыла сястру — з тае пары ня бачыла. Дсл. Аб Міколу была на кірмашу. Тм. Аб Пятру купіла сабе хусту. Тм. Запеў а палудні пявун. Купала: Тая незаб. вясна. А паўдні вышаў на работу. Нсл. 425. Заўтры аб гэтай пары. Послов. Ня цьвіла каліна аб Пятры, зацьвіла каліна аб Раджбе. Косіч, 250. Заўсёды аб Калядах наймаюць работнікаў годніх. Нсл. 308. Усталі а поўначы. Ар. А поўначы пяюць першыя пятух Ар. Судзі, Божа, табе то аб такой пары як гэта. Косіч 241. Любе дзед ісьці аб гэтай пары па сьцежачцы сярод зялёнай пушчы канапелек. Гарэцкі: Песьні 13. Чуй, аб тэй пары сякіры стук нясецца. С. Музыка 209. Ці думана ж гэта ці гадана, каб аб Пакровах пашоў сьнег. Дсл. 191. б) с предл. пад.: с. Шсл.; Дсл. Гаруе аб аднэй бульбе. Ст. г) с предл, пад.—с, на (для указания свойства, качества, признаки, С.) Дсл. Каза аб адным воку, аб двух воках, аб трох воках. Смол. (Дсл.). Янка аб аднэй (абутай) назе выскачыў на вуліцу. Варсл. а ніколі, нареч.—совершенно никогда. Ар. Не забудзься а ніколі, будзеш бедны ці багат, нашай долі і нядолі, нашых пожняў, нашых хат. Жылка, 81. а нікагутка, местоим.—совершенно никого. Шсл. А нікагутка ня было на дварэ. Ст. а нікуды, нареч.—совершенено никуда. Янк. I; Ар. Не пасылаюць а нікуды. Янк. 1. а нічога, местоим.—совершенно ничего. Ар. Ды рукі, скажыце, нашто імне, калі ўжо ня могуць зрабіць а нічога. Кляўка: Няўміручая баляда. А ў Лугвенаве а нічога не захавалася. Гарэцкі: Песьні 5. а то, союз—иначе, в противном случае, Ар. а ежели нет, то, Нсл. 9. а не то, а то. Не чапай яго, а то ён укусе. Север (Раст.: Северск. 132). Глядзі, а то дастанецца табе. Нсл. Адзін кажа — мала, другі кажа — годзе, трэйці кажа — маўчы, а то загадаюць таўчы. Нсл. а тоб, союз—в противном случае. Ня ведаў, а тоб і я прышоў. Ст. а каліж—да когда же. Ар.; Нсл. 4. А каліж ён аддасьць? Лёзна (Ксл.). А каліж ён усё чапаецца. Нсл. а ніяк, нареч. с отрицанием "не"—никаким образом, Ар. никак. Шсл. А ніяк не падняць бярвіна. Ст. Дзяўчына задумалася й зацеміла, што а ніяк ня можа зразумець, што дзеецца вокал яе ці зь ёю. Ю. Жывіца ("Прыйсьце", Но. 1). а ніякі-кая-кае, местоим.—совершенно никакой. Шсл.; Ар. А ніякае сьці ў яго няма. Ст. або(аба, Нсл.), альбо(альба, Нсл.)—или. Союзы расчислительные: их употребляют, сопоставляя предложения или отдельные части предложений, заменяющие друг друга по смыслу, показуя, что любой смысл может быть избран. Ар.; Шсл.; Раст.: Северск. 132; Гсл. ; Нсл. 1, 5; НК.: Очеркі 66,—либо. Ар.; МГсл.—либо, или. Кал., Пск. (Даль). Мае ўжыць наўчоных двух альбо як веле зможа. Кіт 47а12. Айца або матку ўгневіць. Кіт. 11а11. А хто бы каго ахраміў, нагу альбо руку ўцяў, тот маець заплаціці яка за паўчалавека. Літ. мэтр. (Рус. ист. библ. XXX, 190, 1551 г.). Прыду ў нядзелю або ў панядзелак. Раст.: Северск. 132. Эти союзы употребляются тоже попарно, зн. в начале первой и второй части или предложения. Пример: Гавары аба тое, аба другое. Нсл. 1. Або я, або ты, толькі ня разам. Ст. Або йдзі, або людзём дарогу ўступі. Раўбічы М. (Нарысы дыялект., 332). Пане, альбо пусьці Трышчана, альбо хачу сама сябе забіці гэтым мячом. Трышч. 17, 1580 г. Альбо хороша грай, альбо іскрыпку паб'ю. Нсл. 5. Альба грай, альба грошы аддай. Гсл. Рабі ж ты як-колечы, альбо гэнак, альбо гэтак. Ст. Употребление этих союзов в начале каждого предложения создает большую ясность речи. Из древних времен оба эти союзы(або, альбо) имеют одинаковый смысл; употребляют их одинаково, нередко стоят они в том же предложении. або, альбо II—разве; вопросительные частицы. Ар.; Раз.; Кур., Вар. (Даль). Або я ведаю што? Ст. Або ты яго ня знаеш? Ар. або III—междометие удивления. Ар. Або, я ж табе ўчора яго аддаў! Вішкавічы, Чаш. (Ксл.),—междометие при несчастном случае. Або! Што ж гэта будзе? Варсл. або, што там—ничего особенного; что же такое. Або, што там, калі ён чарку й выпіў. Варсл. або ж—неужели, да разве, частица с утвердительным ж. Або ж ты ня ведаеш, што Кір ізь Менску прыехаў? Куравічы, Імсьць. (Бяльсл.). Або ж я ведаю, што ў цябе там робіцца? Бродкі, Крыч. (Тм.). Або ж ты ня бачыў? Нсл. 5. Альбо ж я ня ведаю? Нсл. 5. Альбо ж каму язык завяжаш? Адамчык: Арж. Колас.