в) употребляют, показуя на лицо, относительно к которому что-л. происходит: по отношению, на. Хто бы на кажную рэч быў міласэрдны, над сіротамі і над чэлядзьдзю нявольнаю і над вольнаю, Пан Бог такому міласэрдзе свае ўчыніць. Кіт. 961. Ня крычы на мяне! Ар. У дзесяцёх напалі на аднаго. г) употребляют, показуя время, срок, к которому относятся результаты какого-л. действия: на. На Каляды вучаньнікі выяжджалі дамоў. Ар. На Вялікдзень пякуць пірагі. Ар. На колькі дзён паехаў да Вільні. х) при означении мотива, "прыклепа": к, в. падараваць на радзіны—подаровать ко дню рождения. Ар. на карысьць—в пользу. Ар. і) при означении причины какого-л. действия: на. Зьбіраюць на пагалелых. Ар. Колькі яны далі на пагарэлых? Ар. Даў на ўбогіх. д) употребляют, показуя изменения количества (увеличение, уменьшение, деление): на, в. Табака сьцерта на попел—нюхательный табак стёртый на порошок. На штукі разьдзярэцца. Кіт. 165. е) при означении срока, промежутка времени: на, в. Выехаць на гадзіну, дзень, тыдзень, месяц, год—уехать на час, день и т.п. Раз на дзень, месяц, год—раз в день, в месяц, в год. Як сонца было на захадзе, прыехаў возьнік. Я. Г-кі: Казкі, 2, стр. 4. ё) для означения состояния, способа действия: на. Умець на памяць—знать на память. Хварэць на воспу—болеть оспою. я) с некоторыми им. существ. создает соединения, указующие способ, характер действия или состояния: с(со). Біблю ён умеў выясьняць на ўсе бакі. Заставін ("Бацьк.", Но. 49-50/435-436. Няхай на ўсе стараны мусульмане голас чуюць. Кіт. 90а6. в(во). Крумкач закракаў на ўсё горла. Салавей: Сіла, 71. Хацеў бы раўсьці на ўсе горла. Акула, 529. На векі вякоў канём яму буду. бачыць на свае вочы—видеть кого, что-л. непосредственно близко. Чула яна і на свае вочы бачыла, што людзі йдуць. Дудзіцкі ("Бацьк." 49-50/435-436). на цям ня прыходзе, см. цям. 2. с предл., а) при означении места действия. Нсл. На адскоццы жывець ад нас. Нсл. 313. Стаяць на зямлі. Ар. Хлеб на стале, рукі свае. Послов., Войш. на буі—на открытом (для ветра, С.) месте. Войст. вол., Вял.; Растсл. б) для означения предметов, будущих инструментом действия, частью конструкции чего-л., способом выражения чего-л.: на. Крэсла на колцах. Ар. Паліто на ваце. Ар. в) при означении какого-л. действия, обязанностей, состояния: на (иногда не переводится). стаяць на стані—стоять на посту. стаць на старожы—стать на страже. быць на ўзгадаваньню—быть на воспитании. быць на ўрадзе—занимать должность. г) с предл. пред существ., означающими "абрадзіненьне": на акачэньню, на апарашэньню, на ацяленьню, на ажарабеньню,—близко к окоту, опоросу, отелу. Сьвіньня хадзіла з брухам гэткім, быццам на апарашэньню была. Ар. У майго таты вялікі дастаты: дзьве курыцы дойныя, пятух на ацяленьню. Пятух на ацяленьню, кот на ажарабеньню. Из песни. на ўзносах—близко к родам. Нсл. 300. На ўзносах будучы, ня годзіцца падыймаць цяжкое. Нсл. на.., прираст., употребляют при создавании глаголов; означает неполность действия в отношении не к целому предмету, но лишь к наружной части его: над... Наломлеваць, наламіць, наломлевацца, наламіцца, накусіць, налускавацца, налуснуцца, нашчэліць, нашчэрбіцца, нацяць... Наломлеваць, наламіць нож, касу. Нсл. 311. Наломлены нож. Тм. Асадка наломленая. Тм. Нож наломлюецца, наламіўся. Тм. Налускуюцца, налуснуліся начоўкі. Нсл. 311. Не нашчэлюй дошкі. Нсл. 326. Неасьцярожна цюкнуў і нашчэліў дошку. Нсл. 326. Купіў нашчэленае карыта. Тм. Зуб нашчэрблюецца. Нсл. 326. Гаршчок нашчэрбіўся. Тм. Нашчэрблены зуб баліць. Нсл. 326. Нашчэрбленая латка, міска цячэць. Тм. на, мн. ч. наце, частица.—на бери, возьми, получай. Ар.; Нсл. 298. На ізьеж дульку. Ст. Наце вам ваша. Ст. На табе, Божа, што імне ня гожа. Послов. Віленшч. на, цюцька, на!—возглас, которым призывают собаку. Ар. наабіраць,—см. под берці. наагул, нареч.—вообще. Гсл.; Ксл. А наагул як будзе? Навікі Віц. (Ксл.). наадмен, нареч.—взамен (,вместо этого, С.). МГсл. на адскоццы, в знач. наречия—в некоторой отдаленности, отдельно подалее, Нсл. 313. на отшибе, в стороне других. Панскі двор на адскоццы ад сяла. Нсл. На адскоццы жывець ад нас. Тм. наадварот, нареч. 1. наоборот. Ар.; Шсл.; МГсл. Наадварот надзеў сівому каню вопраць. Ст. 2. обратно, взаимно. Нсл. 313. Дай яму кулака наадварот. Нсл.